Op het moment dat een kind zelf kan lezen, gebeurt er in veel gezinnen iets wat niemand bewust besluit. Het voorlezen stopt. Niet met een gesprek, niet met een laatste boek, gewoon met een avond waarop het er even niet van kwam, en dan nog een, en drie weken later blijkt het weg te zijn. Ik vind dat zonde, en ik denk dat het ook de verkeerde conclusie is uit een goede ontwikkeling.
Want de redenering klopt op het eerste gezicht. Je las voor omdat je kind het zelf niet kon. Nu kan het dat wel, dus de klus zit erop. Alleen was voorlezen nooit alleen een oplossing voor een tekort. Het was het enige moment op de dag waarop jullie samen in hetzelfde verhaal zaten, zonder dat iemand iets moest, zonder scherm, met een kind dat op zijn zij lag te luisteren en vragen stelde die het overdag niet stelt. Dat stopt niet vanzelf te werken zodra iemand zelf kan spellen.
Zelf lezen en voorgelezen worden zijn twee verschillende dingen
Een kind dat net zelf leest, besteedt bijna al zijn aandacht aan het lezen. De letters, de woorden, de zin die niet meteen loopt. Wat er overblijft voor het verhaal zelf is weinig, en dat is precies waarom die eerste eigen boekjes zo dun en zo simpel zijn. Voorgelezen worden kost die aandacht niet. Daar mag een verhaal ingewikkelder zijn dan wat je kind zelf aankan, met langere zinnen, met woorden die het nog niet kent, met een verhaallijn die over meerdere avonden loopt.
Dat verschil is de kern. Blijf je voorlezen, dan houd je een deur open naar verhalen die anders nog jaren buiten bereik blijven, en naar taal die in gewone gesprekken niet voorbijkomt. Stop je, dan zakt het niveau van wat je kind aan verhalen tegenkomt terug naar wat het zelf net kan lezen, en dat is een flinke stap terug. Bij ons was dat ook het argument dat het uiteindelijk deed: mijn zoon las zelf over een hond die een bal zocht, terwijl we op de bank samen aan een boek waren waarin hij zich zorgen maakte over hoe het afliep. Dat waren duidelijk twee verschillende activiteiten, en maar één ervan wilde hij niet missen.
Er speelt nog iets mee dat zelden hardop wordt gezegd. Voor kinderen die het lezen moeizaam onder de knie krijgen, is dit het verschil tussen wel of niet van boeken houden. Zij worstelen op school met elke regel, en als thuis het enige aanbod bestaat uit wat ze zelf kunnen ontcijferen, worden verhalen synoniem met inspanning. Voorgelezen worden haalt die koppeling weg. Het laat zien waar al dat oefenen eigenlijk voor is, en dat is een motivatie die geen enkel oefenschrift kan leveren. Merk je dat het lezen echt niet vlot wil komen, bespreek dat dan met de leerkracht, maar houd het voorlezen thuis in de tussentijd juist overeind.
Wat er verandert als ze ouder worden
Voorlezen op je zevende ziet er anders uit dan voorlezen op je derde, en daar zit denk ik de reden dat het bij veel gezinnen sneuvelt. Het prentenboek is te kinderachtig, het voorleeskwartier voelt te braaf, en niemand vertelt je wat er dan wel moet. Wat werkt is meestal dit: langere boeken in hoofdstukken, en niet elke avond hetzelfde ritueel. Om beurten een stuk lezen kan ook, waarbij jij de moeilijke bladzijden neemt en je kind een halve. Luisterboeken in de auto tellen wat mij betreft ook mee, al is het contact daarbij minder.
Wat vooral verandert is de rol van het gesprek. Bij kleuters lees je een boek uit en dan is het klaar. Bij oudere kinderen is het boek een aanleiding. Waarom deed hij dat, zou jij dat ook doen, vind jij dat eerlijk. Dat zijn de vragen waar je overdag nooit aan toekomt, en die je aan de eettafel ook niet zomaar kunt stellen zonder dat het een verhoor wordt. Via een verhaal kan het wel, want het gaat over iemand anders.
En ja, er komt een leeftijd waarop je kind zelf zegt dat het niet meer hoeft. Dat is prima, en dat is ook het verschil met andere dingen die je afdwingt. Voorlezen is geen tandenpoetsen. Het houdt op wanneer het ophoudt, en het enige wat je zelf in de hand hebt is dat het niet stiekem verdwijnt terwijl het nog gewaardeerd wordt.
De praktische kant, want daar strandt het meestal op
Het echte obstakel is zelden de motivatie maar de avond zelf. Om acht uur is er nog was, is er nog werk, en heb je het gehad. Daarom werkt voorlezen alleen als het een vaste plek in de avond heeft in plaats van een goed voornemen. Dat hoeft geen half uur te zijn. Tien minuten, elke avond, is beter dan drie kwartier op zondag, en tien minuten haal je ook op een avond waarop alles tegenzit. Een avond met een vast ritueel maakt dat verschil, want een gewoonte hoef je niet elke dag opnieuw te besluiten.
Het tweede dat helpt is dat boeken zichtbaar zijn. Kinderen pakken wat ze zien, niet wat in een gesloten kast op zolder staat. Een lage plank op de kamer, een stapel op de vensterbank, een mand naast de bank: het maakt niet uit wat het is, als het maar op ooghoogte staat. Wie er iets leuks van wil maken, komt met een eigen leeshoek een heel eind, en dat werkt vooral omdat een kind dan een plek heeft die van het lezen is. Loopt het aantal boeken uit de hand, en dat gebeurt, dan is een echte boekenkast in de woonkamer een investering die zichzelf terugbetaalt in hoe vaak er iets uit gepakt wordt.
Verder is de bibliotheek nog altijd het beste antwoord op de vraag wat je moet lezen. Kinderen mogen daar meestal gratis lid zijn, de medewerkers weten precies welk boek bij welk kind past, en het grote voordeel van lenen is dat een tegenvaller niets kost. Een boek dat niet aanslaat leg je weg zonder schuldgevoel, en dat is belangrijker dan het klinkt: het beste voorleesboek is niet het boek dat goed is, maar het boek waarvan je kind wil weten hoe het afloopt.
Mijn advies zou dus zijn: stop niet omdat het niet meer nodig is. Nodig was het al een tijd niet meer. Het is een van de weinige dingen die je met een kind van acht nog net zo kunt doen als met een kind van drie, en dat wordt vanzelf schaarser.
